Wyżyna Miechowska nie bez powodu nazywana jest „storczykowym rajem”. To właśnie tutaj wyjątkowe warunki glebowe (rędziny) i ukształtowanie terenu stworzyły idealne miejsce dla wielu gatunków storczykowatych. Lista i liczba gatunków tu występujących jest naprawdę imponująca, a do najczęściej spotykanych należą:

•    buławnik wielkokwiatowy,
•    storczyk kukawka,
•    kruszczyk szerokolistny,
•    podkolan biały,
•    listera jajowata.

Występują tutaj również storczykowi celebryci: obuwik pospolity, storczyk purpurowy czy dwulistnik muszy. Każdy z tych gatunków jest rzadki lub bardzo rzadki, dlatego każde stanowisko ma ogromną wartość przyrodniczą. Od maja do lipca Wyżyna Miechowska zamienia się w prawdziwe królestwo kwiatów.

Storczyki na terenie Nadleśnictwa Miechów nie są związane wyłącznie z jednym typem siedliska. Spotkać je można zarówno na murawach kserotermicznych, w świetlistych dąbrowach, jak i w siedliskach leśnych na terenie lasów gospodarczych, wszędzie tam, gdzie zachowane są odpowiednie warunki siedliskowe. Co więcej, każdego roku odkrywane są kolejne stanowiska, dlatego nie sposób dziś precyzyjnie określić ich łącznej powierzchni.

O utrzymanie tych warunków leśnicy dbają między innymi w ramach projektu „Razem dla natury”, finansując działania ze środków Lasów Państwowych oraz #FunduszeUE. Ich początki sięgają 2015 r., kiedy to przedstawicielki RDOŚ w Krakowie zaproponowały nadleśnictwu wspólną ochronę muraw kserotermicznych poprzez tradycyjny wypas owiec. Pomysł od początku spotkał się z ogromnym entuzjazmem. Współpraca szybko przerodziła się w prawdziwe partnerstwo. Pracownicy nadleśnictwa obserwowali efekty, zdobywali doświadczenie i uczyli się od specjalistów RDOŚ.

Kiedy projekt RDOŚ zbliżał się do końca, pojawiło się pytanie: co dalej? Po kilku latach intensywnej pracy nie można było pozwolić, aby wszystko zostało zaprzepaszczone. Dlatego nadleśnictwo zgłosiło się do pierwszej edycji projektu ochrony cennych gatunków i siedlisk w Lasach Państwowych, który prowadziło CKPŚ. Najpierw ochroną objęto świetliste dąbrowy, a następnie również murawy kserotermiczne. Obecnie działania są kontynuowane i potrwają co najmniej do 2028 roku.

Najważniejszym narzędziem ochrony jest ekstensywny, rotacyjny wypas zwierząt. Zwierzęta nie przebywają stale w jednym miejscu, lecz przemieszczają się pomiędzy płatami siedlisk, naśladując dawny sposób gospodarowania prowadzony przez pasterzy. Dzięki temu murawy nie zarastają, a jednocześnie nie są nadmiernie eksploatowane. Na powierzchniach projektowych pracują jednocześnie trzy stada: obecnie wykorzystuje się około 31 owiec, 70 kóz oraz dwie krowy.

Bardzo istotny jest także termin rozpoczęcia wypasu. Na murawach wypas zaczyna się dopiero od połowy lipca. To świadoma decyzja. Do tego czasu kończy się kwitnienie wielu storczyków, a dodatkowo chroniony jest niezwykle rzadki chrząszcz – zaciętka, którego zachowanie również wymaga odpowiedniego terminu wypasu.

Świetliste dąbrowy wypasane są od połowy sierpnia, po zakończeniu kwitnienia dzwonecznika wonnego.
Poza wypasem prowadzi się tu także inne działania:

•    wycinanie krzewów i drzew zarastających murawy (RDOŚ Kraków),
•    karczowanie odrośli (RDOŚ Kraków),
•    koszenie niedojadów w ramach wypasu,
•    w świetlistych dąbrowach – okresowe usuwanie niepożądanych na tym siedlisku lip i grabów, wykonywane mniej więcej raz na pięć lat. 

Wszystkie te przedsięwzięcia wzajemnie się uzupełniają i pozwalają utrzymać siedliska w bardzo dobrym stanie.

Jakie efekty swojej pracy leśnicy obserwują w terenie? 

Przede wszystkim udało się zahamować proces zarastania muraw i świetlistych dąbrów. Roślinność charakterystyczna dla tych siedlisk utrzymuje się, a miejscami jej stan wyraźnie się poprawia. To oznacza, że działania ochrony czynnej przynoszą oczekiwane rezultaty.

Projekt nie kończy się jednak na samym wypasie. Nadleśnictwo prowadzi również monitoring skuteczności podejmowanych działań. Szczególną uwagę poświęca obuwikowi pospolitemu – jednemu z najbardziej charakterystycznych storczyków Wyżyny Miechowskiej. Wyniki monitoringu pozwolą w przyszłości jeszcze lepiej dostosować sposób prowadzenia ochrony.

Równolegle wykonywana jest pełna inwentaryzacja roślin naczyniowych na obszarach Natura 2000 objętych projektem. Dzięki temu będzie można jeszcze dokładniej rozpoznać najcenniejsze fragmenty siedlisk i skuteczniej planować kolejne działania.

W ochronie przyrody nie ma gotowych recept. Każdy kolejny sezon przynosi nowe doświadczenia. Obserwując przyrodę, można uczyć się, analizować efekty i dostosowywać sposób prowadzenia wypasu do potrzeb konkretnych gatunków. To właśnie dzięki takiemu podejściu Wyżyna Miechowska pozostaje jednym z najcenniejszych miejsc występowania storczyków w Polsce.

A historia wciąż trwa. Obecny projekt zapewnia ochronę siedlisk do 2028 roku, ale pracownicy nadleśnictwa już dziś myślą się o kolejnych działaniach, partnerstwie i pomysłach na finansowanie. Koncepcji na ochronę tych wyjątkowych miejsc nie brakuje, bo, jak mówi koordynator projektu w nadleśnictwie – jak raz zakochałeś się w miechowskich murawach i storczykach, to już ta miłość pozostanie z Tobą na zawsze.

Tekst: Mateusz Albrych, Anna Krasoń

Fot.: Ewa Osińska