Szlaczkoń szafraniec to gatunek motyla z rodziny bielinkowatych – jest więc spokrewniony ze znanym wszystkim bielinkiem kapustnikiem. Wygląda jednak znacznie bardziej „egzotycznie”: skrzydła samców są szafranowe z czarną obwódką; to właśnie barwie szafranu gatunek zawdzięcza swoją polską nazwę. Samice występują w różnych formach barwnych z których najczęstsze są pomarańczowa (przypominająca samce) oraz blado żółta.

Zwykle pojawia się dwa razy w roku: wiosną (V–VI) i latem (VII–VIII). Przy ciepłej pogodzie rozwija się trzecie pokolenie (we wrześniu); jednak nie zawsze wychodzi to szlaczkoniowi na zdrowie - larwy motyla mogą nie zdążyć osiągnąć odpowiedniej fazy rozwoju przed zimowaniem.

Motyli żywot nie trwa długo – przeciętnie około tygodnia. Zdarzają się jednak osobniki dożywające miesiąca! 

Gąsienice, podobnie jak gąsienice wielu innych motyli, żerują wyłącznie na wybranych gatunkach roślin. W przypadku szlaczkonia szafrańca jest to wyjątkowa wybiórczość, ponieważ żywi się on tylko kilkoma gatunkami szczodrzeńców – w tym szczodrzeńcem ruskim (roślina nieco podobna do żarnowca miotlastego).

Siedliskiem motyla w przeszłości były murawy kserotermiczne, suche polany wśród lasów, przydroża, wrzosowiska, zręby, przesieki pod liniami wysokiego napięcia, nasłonecznione zbocza i wzgórza.

Kiedyś występował na połowie terytorium Polski - od Puszczy Augustowskiej, przez Łomżę i ujście Narwi, po południowe obszary Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (tam, gdzie można spotkać jego rośliny żywicielskie). Od około 50 lat jego liczebność i zasięg dramatycznie spadają – aktualnie występuje tylko na obszarze Puszczy Knyszyńskiej.

Wśród przyczyn tego zjawiska jest zanikanie siedlisk na skutek zmian użytkowania rolniczego (zanik łąk, pastwisk i miedz, dominacja monokultur uprawowych), naturalnej sukcesji, zmiany klimatu. Z kolei pola kukurydzy, a właściwie jej szkodniki, jak omacnica prosowianka, mogą być rezerwuarem kruszynków – pasożytów jaj, które są wrogami naturalnymi tego motyla. Czasami te maleńkie błonkówki wypuszcza się w dużych ilościach w celu ochrony pól, ale przy okazji porażane mogą też być jaja innych gatunków motyli, w tym szlaczkonia szafrańca.

Zjawiska te sprawiły, że szlaczkoń szafraniec stał się gatunkiem krytycznie zagrożonym – należy do najbardziej zagrożonych gatunków w Europie. W Unii Europejskiej jego populacje przetrwały oprócz Polski jeszcze tylko w Rumunii. 

W Polsce gatunek ten podlega ochronie ścisłej. Obowiązuje więc prawny zakaz chwytania, zabijania oraz handlu tym motylem na każdym etapie jego rozwoju, a także niszczenia jego siedlisk.

W latach 2021–2025 naukowcy z Instytutu Badawczego Leśnictwa (IBL) i Uniwersytetu w Białymstoku (UwB) realizowali na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych projekt naukowy pt. „Gospodarka leśna na rzecz zagrożonych gatunków: ochrona szlaczkonia szafrańca (Colias myrmidone) w Puszczy Knyszyńskiej”. Dzięki tym badaniom wiemy o wiele więcej na temat biologii szlaczkonia szafrańca i zagrożeń dla jego populacji, ale przede wszystkim sformułowane zostały wytyczne dotyczące jego ochrony.

Teraz w ramach projektu „Razem dla natury” objęliśmy działaniami ochronnymi tego pięknego motyla na jego ostatnich w Polsce stanowiskach. Są one zlokalizowane na gruntach będących w zarządzie Lasów Państwowych – na terenie nadleśnictw Waliły i Krynki.

Co robimy dla szlaczkonia szafrańca? Staramy się poprawić mu warunki rozwoju na powierzchniach celowo wyłączonych z gospodarki leśnej, realizując ochronę czynną i odtwarzanie jego siedlisk poprzez:

• usuwanie sztucznego i naturalnego odnowienia drzew i krzewów, tworząc krajobraz o charakterze lasostepu, będący preferowanym siedliskiem motyla,
• usuwanie gatunków inwazyjnych i ekspansywnych, które wypierają rośliny żywicielskie gąsienic szlaczkonia, a także rodzime gatunki nektarodajne, niezbędne dla dorosłych motyli
• dosadzanie szczodrzeńca ruskiego – rośliny żywicielskiej gąsienic szlaczkonia szafrańca.

Te działania zawarte są w zarządzeniu RDOŚ w Białymstoku uzupełniającym Plan Zadań Ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska i zgodnie z nimi postępujemy, korzystając przy tym z nadzoru merytorycznego naukowców z UwB i IBL. 
Na innych obszarach obu wymienionych nadleśnictw, gdzie występuje szlaczkoń szafraniec, rekomenduje się odpowiednie zabiegi pozwalające kreować i utrzymywać siedliska szlaczkonia szafrańca, m.in.:

• odnawianie drzewostanów sosnowych poprzez zręby zupełne, tworząc w ten sposób powierzchnie okresowo otwarte,
• utrzymywanie upraw leśnych w stanie sprzyjającym szlaczkoniowi poprzez pozostawianie krzewów szczodrzeńca i kwitnących roślin w trakcie zabiegów pielęgnacyjnych,
• dbanie o odpowiednią jakość poboczy dróg, które mogą być korytarzami migracyjnymi dla szlaczkonia i innych gatunków.

Na koniec dobra wiadomość dla szlaczkonia szafrańca – planujemy poszerzenie zakresu działań w ramach projektu „Razem dla natury” o ponad 40 ha! Realizacja projektu jest możliwa dzięki dofinansowaniu przez #FunduszeUE

Trzymajmy kciuki za szlaczkonia szafrańca. Jego obecność w siedlisku oznacza, że nie tylko on ma się dobrze, ale cała grupa innych organizmów, jak inne owady, w tym zapylające zapylające (np. inne motyle, błonkówki, muchówki, chrząszcze), ptaki (np. lelek kozodój i lerka), a także wiele roślin.